Saltar para o conteúdo
Visit East Timor
PT

Guia completo de línguas e comunicação em Timor-Leste

Aprenda tétum, conheça a influência do português e oriente-se na complexa paisagem multilingue de Timor-Leste, com frases práticas para o viajante.

Por Atualizado em

Domine o tétum, compreenda a influência portuguesa e oriente-se na complexa paisagem multilingue de Timor-Leste

Visão geral

Timor-Leste apresenta um dos ambientes multilingues mais fascinantes do mundo, onde mais de 30 línguas coexistem num país de 1,3 milhões de habitantes.


Panorama linguístico

Línguas oficiais

Segundo o artigo 13.º da Constituição, Timor-Leste tem duas línguas oficiais:

  • Tétum: língua oficial e nacional. A forma padrão, o Tetun Ofisiál, baseia-se no tétum-praça, a língua franca, tal como definido pelo Decreto do Governo n.º 1/2004
  • Português: língua oficial, usada no direito, na administração pública e no ensino

Línguas de trabalho

  • Indonésio: amplamente compreendido, sobretudo pelos adultos
  • Inglês: uso crescente, negócios internacionais

Línguas indígenas (mais de 30)

  • Fataluku: região leste, 37 000 falantes
  • Mambae: montanhas centrais, 131 000 falantes
  • Kemak: região oeste, 80 000 falantes
  • Bunak: região oeste, 84 000 falantes
  • Makasae: região leste, 70 000 falantes
  • E ainda mais de 25 outras línguas locais

Frases essenciais em tétum

Cumprimentos básicos e cortesia

Cumprimentos

  • Bondia (bon-DEE-ah) - Bom dia
  • Botarde (bo-TAR-deh) - Boa tarde
  • Bonoite (bo-NOY-teh) - Boa noite
  • Elo (EH-lo) - Olá (informal)
  • Ksolok bodik mai - Bem-vindo
  • Bemvindu - Bem-vindo (influência portuguesa)

Respostas e cortesia

  • Sin (seen) - Sim
  • Lae (lah-eh) - Não
  • Obrigadu (homem) / Obrigada (mulher) - Obrigado
  • Obrigadu barak - Muito obrigado
  • Favór ida - Por favor
  • Deskulpa - Desculpe
  • Kolisensa - Com licença
  • Perdão - Perdão

Despedidas

  • Atelogu - Até logo
  • Ha’u bá lai - Vou-me embora agora
  • Adeus - Adeus (formal)
  • Até amañá - Até amanhã
  • Sorti di’ak - Boa sorte
  • La’o didi’ak - Boa viagem

Emergência e segurança

  • Ajuda! - Socorro!
  • Ahi! - Fogo!
  • Para! - Pare!
  • Bolu polisia! - Chame a polícia!
  • Ha’u presiza ajuda - Preciso de ajuda
  • Ha’u moras - Estou doente
  • Ospitál iha ne’ebé? - Onde fica o hospital?

Tétum para conversar

Conhecer pessoas

Apresentações

  • Di’ak ka lae? - Como está? (literalmente “Está bem ou não?”)
  • Ha’u di’ak. Obrigadu/a. Ita mos di’ak? - Estou bem, obrigado. E você?
  • Kleur ona la hetan ita - Há muito tempo que não nos víamos
  • Ita nia naran saida? - Como se chama?
  • Ha’u nia naran… - Chamo-me…
  • Laran kontenti tebes atu hasoru malu ho ita - Muito prazer em conhecê-lo

Origem e percurso

  • Ita mai husi rai ida ne’ebé? - De onde é?
  • Ha’u hosi… - Sou de…
  • Ha’u mai husi rai… - Venho de…
  • Ita servisu saida? - Qual é a sua profissão?
  • Ita iha família boot? - Tem uma família grande?
  • Ita hela iha ne’ebé? - Onde vive?

Comunicar sobre a língua

Competências linguísticas

  • Ita bele ko’alia Inglês? - Fala inglês?
  • Ita bele ko’alia Tetun? - Fala tétum?
  • Sin, ituan - Sim, um pouco
  • Ha’u la hatene ko’alia Tetun - Não sei falar tétum
  • Ha’u komprende - Compreendo
  • Ha’u la komprende - Não compreendo
  • Lian ida deit la to’o - Uma língua nunca chega

Ajuda na comunicação

  • (…) iha Tetun dehan saida? - Como se diz (…) em tétum?
  • Favór ida ko’alia neneik ituan - Por favor, fale mais devagar
  • Favór ida bele dehan fali - Por favor, repita
  • Favór ida hakerek - Por favor, escreva
  • Ha’u bele aprende Tetun ho ita? - Posso aprender tétum consigo?

Frases de contexto cultural

Mostrar respeito

  • Ha’u respeita ita-nia kultura - Respeito a sua cultura
  • Ha’u hakarak aprende - Quero aprender
  • Ita bele hatudu ha’u? - Pode mostrar-me?
  • Ida ne’e tradisional ka? - Isto é tradicional?
  • Ha’u tenki halo saida? - O que devo fazer?

Participação cultural

  • Bele partisipa ka? - Posso participar?
  • Ha’u bele ajuda? - Posso ajudar?
  • Ida ne’e importante tebes - Isto é muito importante
  • Ha’u hakarak komprende - Quero compreender
  • Obrigadu ba ita-nia pasiénsia - Obrigado pela sua paciência

Comida e refeições

À mesa

Etiqueta à mesa

  • Serbida / Han ho gostu - Bom apetite
  • Ha’u bele han ho ita? - Posso comer consigo?
  • Hahán saborozu tebes - A comida está deliciosa
  • Obrigadu ba hahán - Obrigado pela comida
  • Ha’u bosu ona - Estou satisfeito
  • Saúde! - Saúde!

Restrições alimentares

  • Ha’u vejetarianu (homem) / Ha’u vejetariana (mulher) - Sou vegetariano/a
  • Ha’u la han na’an - Não como carne
  • Ha’u la han na’an manu - Não como frango
  • Ha’u la han ikan - Não como peixe
  • Ha’u iha alerjia kona ba… - Sou alérgico a…
  • Ha’u la bele han hahán manas - Não posso comer comida picante

Preferências alimentares

  • Ha’u gosta (…) - Gosto de (…)
  • Ha’u la gosta (…) - Não gosto de (…)
  • Ida ne’e saborozu - Isto está delicioso
  • Bele hetan hahán tradisional? - Posso provar comida tradicional?
  • Ita rekomenda saida? - O que recomenda?

Vocabulário de comida

Alimentos básicos

  • Hare - Arroz
  • Batar - Milho
  • Ikan - Peixe
  • Na’an - Carne
  • Manu - Frango
  • Karau - Carne de vaca
  • Fahi - Carne de porco
  • Manutolun - Ovos
  • Modo - Legumes
  • Ai-fuan - Fruta

Bebidas

  • Bee - Água
  • Kafe - Café
  • Xá - Chá
  • Tuak - Vinho de palma
  • Tua sabraka - Vinho de arroz
  • Serveja - Cerveja
  • Sumu - Sumo

Perguntas comuns

  • Ne’e saida? - O que é isto?
  • Sintina iha ne’ebé? - Onde fica a casa de banho?
  • Ha’u bele selu ho osan ka? - Posso pagar em dinheiro?
  • Folin hira? - Quanto custa?
  • Bele hetan tan? - Pode dar-me mais?

Orientação e direções

Direções básicas

  • Karuk - Esquerda
  • Loos - Direita
  • Oin - Em frente
  • Kotuk - Atrás
  • Leten - Em cima
  • Kraik - Em baixo
  • Klaran - Meio/Centro

Perguntar onde fica

  • (…) iha ne’ebé? - Onde fica (…)?
  • Merkadu iha ne’ebé? - Onde fica o mercado?
  • Ospitál iha ne’ebé? - Onde fica o hospital?
  • Hotél iha ne’ebé? - Onde fica o hotel?
  • Praia iha ne’ebé? - Onde fica a praia?
  • Igreja iha ne’ebé? - Onde fica a igreja?

Distâncias e deslocações

  • Dook ka lae? - É longe?
  • Besik ka lae? - É perto?
  • Ita bele ba pe? - Podemos ir a pé?
  • Presiza transporte? - Precisamos de transporte?
  • Dalan di’ak ka? - A estrada é boa?
  • Tempu hira ba to’o? - Quanto tempo demora a chegar?

Pedir ajuda

  • Ha’u la’o sala tiha dalan - Estou perdido
  • Ita bele hatudu dalan? - Pode indicar-me o caminho?
  • Ha’u hakarak ba (…) - Quero ir a (…)
  • Ita bele lori ha’u ba ne’ebá? - Pode levar-me lá?
  • Obrigadu ba ajuda - Obrigado pela ajuda

Compras e dinheiro

Frases para compras

  • Ida ne’e folin hira? - Quanto custa isto?
  • Karun loos! - É demasiado caro!
  • Ita bele hamenus folin? - Pode baixar o preço?
  • Presu finál hira? - Qual é o preço final?
  • Ha’u fó dolar (…) - Dou-lhe (…) dólares
  • Di’ak, osan mak ne’e - Está bem, aqui está o dinheiro
  • Ha’u bele selu ho kartu? - Posso pagar com cartão?

No mercado

  • Ita iha (…) ka? - Tem (…)?
  • Ha’u hakarak sosa (…) - Quero comprar (…)
  • Bele haree deit ka? - Posso só ver?
  • Ida ne’e halo iha ne’ebé? - Onde é feito isto?
  • Ida ne’e tradisional ka? - Isto é tradicional?
  • Kualidade di’ak ka? - A qualidade é boa?

Regatear

  • Folin aas tebes - O preço é demasiado alto
  • Ha’u turista, maibé… - Sou turista, mas…
  • Presu lokal hira? - Qual é o preço local?
  • Ita bele halo deskontu? - Pode fazer um desconto?
  • Ha’u sosa barak - Vou comprar muitas coisas
  • Presu finál ida deit - Um único preço final

Ocasiões especiais e celebrações

Festas religiosas

  • Ksolok loron Natal - Feliz Natal
  • Tinan foun boot - Feliz Ano Novo
  • Feliz Paskua - Feliz Páscoa
  • Loron Santu nian - Dia de Todos os Santos
  • Semana Santa - Semana Santa

Feriados nacionais

  • Ksolok Loron Independénsia - Feliz Dia da Independência
  • Loron Kultura nian - Dia da Cultura
  • Loron Juventude nian - Dia da Juventude
  • Loron Konsientiza nian - Dia da Consciência

Celebrações pessoais

  • Ksolok Loron Tinan Nian - Feliz aniversário
  • Ksolok Kaben - Parabéns pelo casamento
  • Ksolok gradua - Parabéns pela formatura
  • Moris foun - Nascimento (parabéns)
  • Susesu boot - Muito sucesso

Tempo e calendário

Dias da semana

  • Segunda - Segunda-feira
  • Tersa - Terça-feira
  • Kuarta - Quarta-feira
  • Kinta - Quinta-feira
  • Sesta - Sexta-feira
  • Sabadu - Sábado
  • Dumingu - Domingo

Meses

  • Janeiru - Janeiro
  • Fevreiru - Fevereiro
  • Marsu - Março
  • Abril - Abril
  • Maiu - Maio
  • Juñu - Junho
  • Jullu - Julho
  • Agostu - Agosto
  • Setembru - Setembro
  • Otubru - Outubro
  • Novembru - Novembro
  • Dezembru - Dezembro

Expressões de tempo

  • Ohin - Hoje
  • Horsa - Ontem
  • Amañá - Amanhã
  • Tempu ida ne’e - Desta vez
  • Tempu naruk - Muito tempo
  • Lalais - Rápido
  • Neneik - Devagar

Números e contagem

Números básicos (0-10)

  • Zero - Zero
  • Ida - Um
  • Rua - Dois
  • Tolu - Três
  • Haat - Quatro
  • Lima - Cinco
  • Neen - Seis
  • Hitu - Sete
  • Walu - Oito
  • Sia - Nove
  • Sanulu - Dez

De 11 a 19

  • Sanulu-resin-ida - Onze
  • Sanulu-resin-rua - Doze
  • Sanulu-resin-tolu - Treze
  • Sanulu-resin-haat - Catorze
  • Sanulu-resin-lima - Quinze
  • Sanulu-resin-neen - Dezasseis
  • Sanulu-resin-hitu - Dezassete
  • Sanulu-resin-walu - Dezoito
  • Sanulu-resin-sia - Dezanove

Dezenas (20-90)

  • Ruanulu - Vinte
  • Tolunulu - Trinta
  • Haatnulu - Quarenta
  • Limanulu - Cinquenta
  • Neennulu - Sessenta
  • Hitunulu - Setenta
  • Walunulu - Oitenta
  • Sianulu - Noventa

Números grandes

  • Atus ida - Cem
  • Atus rua - Duzentos
  • Rihun ida - Mil
  • Rihun lima - Cinco mil
  • Rihun sanulu - Dez mil
  • Millaun ida - Um milhão

Números ordinais

  • Dahuluk - Primeiro
  • Daruak - Segundo
  • Datoluk - Terceiro
  • Dahaak - Quarto
  • Dahitak - Último

Variações linguísticas regionais

Principais línguas indígenas

Fataluku (região leste)

  • Falantes: mais de 37 000 (Lautém)
  • Cumprimento básico: “Inu marana” (Bom dia)
  • Nota cultural: família linguística não austronésia
  • Uso: predominante nas zonas de Lospalos e Tutuala

Mambae (montanhas centrais)

  • Falantes: mais de 131 000 (Aileu, Ainaro, Manufahi)
  • Cumprimento básico: “Nee kala” (Bom dia)
  • Nota cultural: regiões produtoras de café
  • Uso: comunidades de montanha, zonas tradicionais

Kemak (região oeste)

  • Falantes: mais de 80 000 (Bobonaro, Ermera)
  • Cumprimento básico: “Solae” (Olá)
  • Nota cultural: regiões fronteiriças com a Indonésia
  • Uso: zonas de Maliana e Ermera

Bunak (região oeste)

  • Falantes: mais de 84 000 (Bobonaro, Cova Lima)
  • Cumprimento básico: “Maha” (Olá)
  • Nota cultural: presente dos dois lados da fronteira com Timor Ocidental indonésio
  • Uso: regiões de Suai e Maliana

Makasae (região leste)

  • Falantes: mais de 70 000 (Baucau, Lautém, Viqueque)
  • Cumprimento básico: “Mania” (Olá)
  • Nota cultural: comunidades costeiras e de montanha
  • Uso: zonas de Baucau e Quelicai

Línguas locais por família

Línguas austronésias (incluindo dialetos) Adabe, Atauru, Baikeno, Bekais, Dadu’a, Galoli, Habun, Idalaka, Idaté, Isní, Kairui, Kemak, Lakalai, Lolein, Makuva, Mambae, Mideki, Nanaek, Naueti, Rahesuk, Raklungu, Resuk, Sa’ane, Tetum Prasa, Tetum Terik, Tokodede, Waimaha, Waima’a

Línguas papuas (trans-Nova Guiné) Bunak, Fataluku, Makalero, Makasae, Oirata


Contexto da língua portuguesa

Influência colonial

  • Período histórico: 1515-1975 (460 anos)
  • Estatuto atual: língua oficial, administração pública, ensino
  • Uso: situações formais, documentação, ensino superior
  • Falantes: cerca de 25-30% fluentes

Frases essenciais em português

  • Bom dia - Saudação da manhã
  • Boa tarde - Saudação da tarde
  • Boa noite - Saudação da noite
  • Obrigado/a - Agradecimento
  • Por favor - Pedido de cortesia
  • Desculpe - Pedido de desculpa ou de licença
  • Não falo português - Para dizer que não fala português
  • Fala inglês? - Para perguntar se a pessoa fala inglês

Mistura de português e tétum

Muitas frases em tétum incorporam palavras portuguesas:

  • Bondia (tétum + português)
  • Botarde (tétum + português)
  • Bonoite (tétum + português)
  • Obrigadu/a (português no tétum)
  • Favór (português no tétum)

Contexto cultural da comunicação

Hierarquia linguística

  • Situações formais: preferência pelo português
  • Administração pública/negócios: português obrigatório
  • Ensino: ensino em português
  • Vida quotidiana: predomínio do tétum
  • Cerimónias tradicionais: línguas locais
  • Turismo: uso crescente do inglês

Padrões regionais de comunicação

Díli (capital)

  • Tétum: comunicação universal
  • Português: administração pública, negócios, ensino
  • Inglês: turismo, negócios internacionais
  • Indonésio: população mais velha

Zonas rurais

  • Língua local: comunicação principal
  • Tétum: comunicação entre comunidades
  • Português: limitado a situações formais
  • Indonésio: geração mais velha

Regiões fronteiriças

  • Indonésio: comunicação transfronteiriça
  • Línguas locais: partilhadas com a Indonésia
  • Tétum: comunicação nacional
  • Português: assuntos oficiais

Padrões linguísticos por idade

Geração mais velha (50+)

  • Indonésio: língua de ensino durante a ocupação
  • Línguas locais: infância e comunidade
  • Tétum: comunicação pós-independência
  • Português: ensino formal limitado

Geração intermédia (30-50)

  • Indonésio: ensino escolar
  • Tétum: movimento de independência
  • Línguas locais: comunicação familiar
  • Português: aprendizagem pós-independência
  • Inglês: contacto internacional

Geração mais nova (menos de 30)

  • Tétum: comunicação principal
  • Português: ensino escolar
  • Inglês: comunicação internacional
  • Línguas locais: herança familiar
  • Indonésio: apenas compreensão

Dicas práticas de comunicação

Estratégia linguística para o viajante

Ordem de aprendizagem prioritária

  1. Tétum essencial: cumprimentos, necessidades básicas, cortesia
  2. Português fundamental: situações formais, documentação
  3. Frases locais: cumprimentos básicos de cada região
  4. Inglês como recurso: comunicação internacional

Orientações culturais para comunicar

Abordagem respeitosa

  • Tente sempre primeiro a língua local
  • Mostre gratidão a quem lhe ensina a língua
  • Seja paciente perante as barreiras de comunicação
  • Use gestos e apoios visuais quando necessário
  • Reconheça a herança multilingue

Para iniciar uma conversa

  • Pergunte pelos nomes das línguas locais
  • Mostre interesse em aprender a língua
  • Fale sobre a preservação das línguas
  • Pergunte que línguas se falam na família
  • Informe-se sobre as variações regionais

Comunicação não verbal

Gestos importantes

  • Aperto de mão: cumprimento habitual
  • Acenar com a cabeça: concordância e respeito
  • Palmas das mãos abertas: intenções pacíficas
  • Mão sobre o coração: sinceridade
  • Inclinação ligeira: respeito pelos mais velhos

Gestos a evitar

  • Apontar com o dedo: use a mão aberta
  • Apontar com o pé: falta de respeito
  • Falar alto: considerado indelicado
  • Interromper: aguarde a sua vez de falar
  • Virar as costas: mostre atenção quando lhe falam

Recursos para aprender a língua

Cursos e dicionários

  • Australian National University (ANU): Tetum 1 (TETM1002) e Tetum 2 (TETM1003) são cursos universitários lecionados totalmente online
  • Dili Institute of Technology (DIT): dicionário interativo tétum-inglês gratuito (mais de 11 600 entradas em tétum) e materiais de aprendizagem em tetundit.tl
  • Instituto Nacional de Linguística (INL): a autoridade oficial da ortografia padrão do tétum, usada neste guia

Aprender em Timor-Leste

  • DIT, Díli: já organizou cursos de tétum em Díli; confirme as datas dos próximos cursos junto do DIT
  • Prática do dia a dia: casas de família, guias e mercados são os melhores sítios para usar as frases
  • Mais frases, dicas de pronúncia e onde estudar: Tétum: frases essenciais

Guia de pronúncia

Regras de pronúncia do tétum

  • Vogais: semelhantes às do espanhol/italiano
  • ’: oclusiva glotal (breve pausa)
  • Acento tónico: normalmente na penúltima sílaba
  • Consoantes: pronúncia geralmente suave

Pronúncias comuns

  • Timor-Leste: TEE-mor LESH-teh
  • Tetun: TEH-toon
  • Dili: DEE-lee
  • Obrigadu: oh-bree-GAH-doo
  • Bondia: bone-DEE-ah

Fontes